YANI MAURY,
Doktorant Liniversite Moris (UoM)
Ko-oter Diksioner Kreol Rodrige
Zordi Rodrig pe fet 20 bananin so Lotonomi. Si konsept “Lotonomi” enan avan tou enn rezonans sosio-politik bien for dan Rodrig, bãnn devlopman otour kestion “langaz” pou ousi prouve ki Rodrig inn ousi fini pār gengn ek pran, so “lotonomi lingwistik”.
Si zordi nou pe kapav ekrir lor Kreol Rodrige an Kreol Rodrige avek fierte me ousi avek enn santiman liberasion, nou pa kapav blie ki ziskan 2019, sa pa ti posib. Dan sa nimero spesial Anou Koz Parol la, nou pe revinn lor konba ki bãnn Rodrige inn anmenin pou rekonesans zot lang maternel me ousi bãnn konkour sirkonstans bien pārtikilie ki inn permet rekonesans ofisiel Kreol Rodrige (KR) dan Repiblik Moris.
Pozisiõnnman Rodrig pār rapor ek rekonesans Kreol Morisien
Dan bãnn lanin 2000, inn enan dan Moris enn ansennman evennman revandikatif lor kestion lang kreol ki pou fini pār debous lor kreasion Akademi Kreol Morisien (AKM) an 2010, permet standārdizasion ek rekonesans ofisiel Kreol Morisien (KM). Rodrig pou ansanm avek Moris dan sa konba-la, me pa tro lontan apre, bãnn Rodrige pou realize ki zot pa forseman retrouv lang kreol ki zot servi dan Rodrig, dan sa form standārdize-la, sirtou lor plan lekritir. Lefet ki lortograf KM konsidere kouman enn lortograf fonolozik, bãnn dokiman referans kouman Rapor Lortograf Kreol Morisien ek Diksioner Morisien pa ti pe reflet plizir realite lingwistik spesifik pou Rodrig. An kler, dan boukou ka, bãnn spesifisite fonolozik KR pa forseman reflete dan sa bãnn dokiman-la, ni lezot form spesifisite KR, kouman onivo sinifikasion sertin mo oubien onivo vokabiler. Pou enan enn tipe plitār mem reaksion pār rapor ek bãnn materyel pedagozik an KM ki ti pou rant dan bãnn lekol Rodrig an 2012.
Kreol Moris, Kreol Rodrig: Enn Kreol, De Kreol?
Premyin batch profeser rodrige ki ti pou al ansegn KM dan bãnn lekol Rodrig, zot ousi pou realize ki bãnn materyel pedagozik pa ti neseserman adapte pou bãnn zanfan rodrige pārski “lang kreol” ki ti enan dan liv, pa ti kapav konsidere kouman zot lang maternel. Bãnn lekter Le Mauricien kapav rapel ki an 2011(le 8 ek le 21 Oktob), paz Forum ti konsakre de nimero Anou Koz Parol lor sa size-la, e ki ti enan tit: “Kreol Moris, Kreol Rodrig: Enn Kreol, De Kreol?”. Pou bãnn Rodrige li ti paret evidan ki Kreol ki koze dan Rodrig li enn lot Kreol konpare ek seki koze dan Moris, alor ki pou boukou Morisien li ti “konsidere” inikman kouman enn vāryant KM, pārski napa okenn dout ki kan Morisien ek Rodrige koze, zot konpran zot kamarad.
Revandikasion bãnn Rodrige pou rekonesans Kreol Rodrige
Malgre sertin retisans ki li ti enan, Rodrig pou kanmem dõnn “Kreol Morisien” so “sans” pou rant dan bãnn lekol Rodrig en 2012, me apre enn lanin, boukou zanfan rodrige pa ti pe adapte avek lansegnman KM, me ti ousi enan enn krint dan Rodrig ki afors zelev Rodrige expoze avek KM lor plan lekritir, zot fini pār koumans pronons bãnn mo kouman bãnn Morisien, e ki KR fini pār disparet. Akoz samem ki an 2013, bãnn lekol gouvernman dan Rodrig aret ofer KM ziskan ki kapav ofer KR. Bãnn lekol RCEA, inn kontignin ofer Kreol Morisien ek bãnn profeser ti pe fer zefor pou esey adapte konteni bãnn liv pou bãnn zanfan rodrige. Si ziskan Grad 3, bãnn profeser ti pe debrouy zot pou fer bãnn azisteman ek adaptasion kot bizin, vre problem la ti touzour antie, sirtou pārski apārtir Grad 4 enan bãnn lexamin nasional, kot zanfan Rodrige ti bizin repõnn papie KM tel ki li ete.
Revandikasion bãnn Rodrige pou rekonesans KR ti rezwenn lor plizir plan, notaman sosial, politik, idantiter, me ti sirtou enan enn irzans lor plan pedagozik. Apārtir sa moman-la, Rodrig pou rant an-plin dan enn “konba” pou prouve ki KR li enn lang otonom. Dan Moris, enn pārmi bãnn dokiman inkontournab ki inn permet rekonesans ofisiel Kreol Morisien pār leta, se Diksioner Morisien, parey, pou ki Rodrig prouve lor enn baz siantifik ki KR existe, li ti bizin li ousi kapav enan so diksioner.
Leritaz Profeser Chaudenson pou Rodrig ek koumansman enn laport sorti
Anmemtan ki Rodrig ti pe reflesi lor meyer fason pou fer so diskioner, an 2015 Profeser Robert Chaudenson (ki inn malerezman trouv lamor an 2020 dan peryod COVID) pou leg avek Profeser Arnaud Carpooran, bann materyo ek rezilta bãnn lanket sosiolingwistik ki li ti fer dan bãnn lanin 1970 dan Rodrig. Apārtir-la, Profeser Carpooran pou mont enn proze dan Liniversite Moris ki pou benefisie kolaborasion ek soutien PMO (Biro Premie Minis) ek RRA (sirtou Komision Ār ek Kiltir) dan Rodrig. Proze-la ti enan pārmi so bãnn obzetif, rãnn piblik bãnn donin lanket 1970 ki pa ti ankor pibliye, me ousi fer bãnn lanket kontanporin dan Rodrig pou fer enn konparezon ant lang kreol ki ti pe servi dan Rodrig dan sa de lepok-la. Enn lekip Rodrige bien determinin ki pou al lor terin pou fer sa bãnn lanket terin-la. Sa proze-la pou kree enn vre dinamik otour kestion lang kreol dan popilasion Rodrig, ki li pārmi bãnn zenn ou bãnn mwin zenn, ek se dan sa siyaz-la ki gouvernman Rodrig pou apros mem lekip depi Liniversite Moris pou dõnn koudmin pou met anplas enn diksioner Kreol pou Rodrig.
“Kreol Rodrige” kouman enn realite
Lansman Proze Diksioner Kreol Rodrige ki rezilta enn MOA ant RRA ek UoM inn fer an 2018. Enn lanin apre, enn Prototip Diksioner Kreol Rodrige ki kontenir bãnn let A ziskan G, pou fer dan kad Festival Kreol dan Rodrig, zis apre ki Akademi Kreol Rodrige inn valid Lortograf Kreol Rodrige detrwa mwa avan. Rezilta imedia sa bãnn devlopman-la permet introdiksion ofisiel Kreol Rodrige dan bãnn lekol dan Rodrig apārtir 2020. Version integral Diksioner Kreol Rodrige dan so kote inn lanse lanin dernien le 22 Desanm 2021 an mod diplex ant Rodrig ek Liniversite Moris dan kontext covid.
Antouka bãnn eleman for ki nou retenir dan prosesis rekonesans Kreol Rodrige, se inplikasion popilasion Rodrig dan tou nivo ek dan tou bãnn letap rekonesans so lang, enn inplikasion alafwa individiel ek kolektif ki ti, inn ek pe touzour permet KR avanse lor enn vites ki persõnn pa ti pe atãnn, enn inplikasion ki depas tou bãnn klivaz e ki montre lafors Rodrig kouman enn zil otonom.
