“Pandan plizier siek, dan nou pei, lalwa finn aksepte enn kiksoz ki ti bizin provok indignasion. Li finn aksepte lefet ki enn imin kapav vinn propriete enn lot imin. Li finn aksepte lefet ki ras bann zanfan depi zot mama, ki vann bann madam, ki mark bann zom ek feray so, ki fwet zot, ki mitil zot. Tousa ti otorize par lalwa. Li ti legal. Se sa ki Kod Nwar ti reprezante. Enn mekanik bien reflesi, bien organize, ki asime plennman, e kot bann imin ti vinn bann obze. Dan sa text-la, enn esklav ti, dapre lalwa, zis enn obze. Se sa ki, kan get li dan so vre profonder, ti plis fer disan kaye: sa moman kot lalwa ti nepli protez seki ti fer enn dimounn enn imin.
Mo pa pe fer zis enn komanter lor enn text ansien. Mo pe koz memwar; enn memwar ki ankor pe traverse dan bann zenerasion zordi. Deryer bann rezis ek bann kargezon, ti ena bann lavi, bann mama, bann zanfan, bann vizaz. Bann imin, ki lalwa ti permet efase, ti permet koup zot depi zot listwar, ras zot depi zotmem… Sa bann fam ek zom-la, zot ousi zot ti ena zot bann rev. Zot ti ena zot langaz, zot bann krwayans… (Isi, orater-la fer enn zefor pou pa plore, kouma li pou fer plizier fwa pandan so intervansion).
Zot ti anvi viv lib. Se sa ousi ki lesklavaz ti rod detrwir. Pourtan, malgre bann lasenn, malgre bann kou, malgre bann ki ti anvi efas zot depi lemond, zot finn kontigne res dibout. Atraver bann revolt, bann akt maronaz, bann sante, bann lapriyer, zot finn kontigne defann sa parti zotmem ki lesklavaz ti rod detrwir. Zot liberte ti finn konfiske, me zot dinite, zame. E sa lafors-la, zot finn transmet li zot zanfan, depi enn zenerasion ziska enn lot, ziska nou…
Mo pans mo aryer-granmer, Mama Bebel. So memwar finn travers mo fami. Mo finn grandi avek so listwar, se limem ki finn rakont mwa. Li ti ti-zanfan Ambroise Zerambe, ki ti ne Lafrik, ki ti redwir kouma esklav, sou matrikil 336. Zordi, so aryer-ti-garson pe tini dibout, divan zot, antan ki depite Repiblik…
Bann ki listwar ti rod ferm zot labous, pe pran laparol zordi dan leker mem nou Repiblik.
Sak parol ki mo pe prononse dan sa tribinn-la, se ousi zot parol. Mo fer parti sa leritaz-la. Mo metisaz pa vinn zis depi lamour mo bann paran ouswa mo bann gran-paran. Li sarye ousi tras enn lemond kot sertin madam pa ti lib. Ek deryer sertin zistwar familial, ena parfwa bann douler ki bann zenerasion transmet enn apre lot, dan silans. Sa memwar-la li pou Lafrans an-antie. Kan nou aksepte get sa verite-la anfas, se pa ki nou pe met enn akizasion kont nou pei ouswa ki nou pe koz repantans. Se lefet ki nou pe swazir pou konpran bann zafer tel ki zot ete, plito ki swazir silans. Aimé Césaire ti deza prevenir nou: kan enn sivilizasion pran labitid nie limanite so prosin, li fini touzour par abim so prop limanite.
Kod Nwar pa finn aret exers so lefe lor laport listwar. Rasism lor lekel li ti fonde pa finn disparet konpletman; li finn zis sanz vizaz, ek li retrouv li dan sertin lezot form diskriminasion, dan sertin lezot form inegalite, dan sertin regar. Ala kifer ledikasion ek transmision zot esansiel. Enn pep ki pa ansegn so listwar pe ouver sime pou lignorans ek prezize. Lalwa Taubira finn mark enn letap esansiel; me li pa ti enn aboutisman, li ti zis enn sime. Sa sime-la, nou dwa li ousi tou sa bann zenerasion zom ek fam, tou sa bann asosiasion, istoryin, militan, ki finn refiz lefet ki sa memwar-la disparet …
Me kan nou dir get realite anfas, nou pe dir ousi gete ki li finn lese deryer li. Bann ki ti propriteter bann imin finn gagn konpansasion; bann ki ti finn anferme dan kondision lesklavaz zame finn konpanse. Apre lesklavaz, kolonizasion finn prolonz sertin lozik dominasion ek inegalite. Ek sertin bann tras-la finn ek pe ankor travers bann siek. Parski lepase, li zame disparet konpletman. Li reaparet parfwa dan bann form inegalite ki sertin dimounn ankor pe sibir lor nou bann teritwar. Dan rezion Karaib, bann maladi ki lie ek klordekonn (“chlordecone”) pe kontign briz bann lavi: bann fami pe viv dan langwas sa maladi-la, bann mama pe kontign gagn traka pou zot zanfan. Dan sertin teritwar outremer, kan pena delo, kan sertin pe aksepte pou nepli swagn zot, kan lavi-ser pe fini par touf bann fami antie, li nepli zis enn kestion ekonomik, li enn kestion zistis.
Pourtan, nou pei ti bizin donn lexanp anver sa bann teritwar-la. Kan bann sitwayin franse ena santiman ki finn bliye zot, promes egalite abim limem. Zordi, nou Repiblik pe gagn kouraz anfin get enn parti so prop listwar anfas. Me sa regar-la pa sipoze res zis sinbolik. Parski Kod Nwar pa finn zis leg nou enn listwar, li finn ousi les bann prezize, bann inegalite, bann imaziner ki ankor ena zot tras dan nou sosiete. Se pou sa ki mo espere ki bann parol ki nou finn tande zordi pou reisi pran form vivan demin dan nou sosiete. Parski nou pa kapav lager kont seki nou finn erite anterm barbari zis avek bann komemorasion. Nou bizin konbat zot ousi atraver egalite, lazistis, respe absoli pou tou bann imin.
Wi, abrogasion Kod Nwar ti enn nesesite. Me okenn vot pa pou kapav repar, par li tousel, plizier siek lavi ki finn brize. Grander enn Repiblik pa mezire zis par seki li komemore. Li mezir li ousi par fason ki Ii arive, ankor zordi, par protez dinite imin.
Pou termine, permet mwa fer enn nians inportan. Nou pa bann desandan esklav. Nou desandan bann imin ki finn ne lib e ki finn trouv zot ansene dan kondision lesklavaz”.
***
Diskour ki depite franse Steevy Gustave dan Parlman Lafrans le 28 Me 2026 e ki finn tradir isi an Kreol Morisien par Prof. Arnaud Carpooran (sours orizinal: https://www.facebook.com/20minutes/videos/discours-%C3%A9mouvant-de-steevy-gustave-lors-de-labrogation-du-code-noir/1651757095882395/)
