Depi buku letan ena enn lakoler grandisan depi lamas dimunn e sirtu klas travayer kont bann labank.

Sa lakoler la li baze buku lor 2 tandans ki dimunn remarke. Enn kote nu truv bann labank kontinye fer profi enorm, sertin par milyar sak lane. Konstaman. Lor buku, buku lane. Me an-mem-tan lot kote nu truv enn deteryorasyon kontinyel dan nivo servis a kliyan labank dan so seksyon detayan (“Retail Banking”). Staf manke. Kliyan bizin fer long, long lake ziska lor sime. E bizin pey tu kalite fiz pu tu tipti servis. 

Kumadir labank nepli tro interese pu servi lamas dimunn. Ofet zot pli interese pu servi gran lantrepriz. Selma pu zot reysi fer sa, zot bizin lamas dimunn. Par egzanp, pu zot kapav pret larzan a gran lantrepriz, labank bizin ena enn bon kantite larzan ki stab lor letan. E se lamas dimunn ki donn labank sa baz larzan stab la kan nu met nu sirplis larzan dan labank.

Ki labank fer avek nu sevings?  Donn lonn

Azordi nu nepli tro gard nu sirplis larzan anba matla. Nu met li labank. Nu prefer met li lor enn kont sevings dan enn labank parski nu truv li pli an sekirite e osi gayn lintere. Mem si kote sekirite li pa tultan vre: ena depozan deza perdi zot sevings kan labank deklar fayit.

Bann labank zot azir kuma intermedyer. 

Kan u depoz larzan lor u sevings, labank donn u enn ti lintere lor la (aktyelman inpe lao 3 pursan- 3%- par an).

Lerla zot servi u larzan, zot prete, donn “loan” a dimunn ki pe byen bizin, par egzanp pu pey fre letid zanfan, aste enn motosiklet u enn masinn-a-lave, pu enn proze konstriksyon,etc. Selma lor larzan ki u pran prete ar li, labank fer u pey lintere buku pli for, ki kapav mem ariv ziska 10 ubyen 12 pursan par lane.

Marz ek profi enorm

Anplas-anplas labank benefisye enn marz ENORM, setadir li gayn sa diferans ant 3% lintere ki li pey u lor u larzan sevings ek 10% (parfwa plis) lintere ki li fer dimunn peye kan pran prete, lor lonn ki labank benefisye lor sa marz lor lintere la, li ENORM. Parfwa li reprezant anviron de-tyer (2/3) zot reveni total. Pu serten labank sa reprezant buku milyar. Zis kuma enn intermedyer ant enn kote dimunn ki met larzan sirplis lor sevings (e depo fix) e lot kote dimunn ki bizin pran prete. San prodir naryen. Zis par ofer enn servis kuma intermedyer, inpe kuma banyan pwason ubyen kurtye lakaz.

Grup MCB par egzanp ti resevwar plis ki 27 milyar Rupi reveni zis lor sa diferans lintere la pandan so dernye lane finansyer (2025-2026). Preske de-tyer (2/3) so reveni total.

Demand Lalit: diminye marz lintere labank ant sevings ek lonn
Lalit demand ki Guvernman introdir nuvo lalwa pu diminye sa diferans/marz ant to lintere lor sevings ek lor lonn.

Aktyelman sa marz la li indesan net. E li permet labank fer profi indesan lor ledo travayer ki met kas lor sevings ubyen pran prete. Lor ledo dimunn ki prodir larises par zot travay. 

Li moman propis pu fer enn tel demand pu 2 rezon. Lotorite finn nom enn nuvo Guverner Labank Santral (Dr. Priscilla Thakoor) apre ki finn tir Dr. Rama Sithanen. E asterla Ramgoolam finn bizin bak-trak e rekile dan so Bidze, ramas so minnz-testing akoz li realize danze pu li-mem politikman kan li res prizonye lintere klas kapitalist e pa get lintere lamas dimunn.

Ki labank fer avek nu sevings?  Spekilasyon

Kan labank pran u larzan ki u met lor sevings, li pa zis donn prete. Li osi pran enn parti, li investi dan lezot kitsoz a enn pri ba dan lespwar ki pri la pu monte, lerla zot kapav revande pli ser. Samem apel spekilasyon.

Spekilasyon li fonksyonn inpe kuma kazino ubyen zwe lekurs. U kapav gayne me u kapav perdi buku osi e mem fayit.  E si enn labank arive fayit, u kapav riske perdi u sevings tu.

Labank detayan (“Retail Banking”) ek Labank investisman (“Investment Banking”)

Lontan tradisyonelman sistem labank ti sirtu baze lor aktivite pran larzan lor sevings ek depo fix e lerla prete. Mem si pu labank ena risk ki sertin kliyan kinn pran prete pa reysi repeye, sa aktivite la ti ase stab.

Me amezir inn kumans diminye kontrol leta lor bann labank atraver “deregilasyon”, aktivite spekilasyon inn kumans vinn pli buku e pli dominan ki aktivite pran depo lerla prete.

E sa aktivite spekilasyon la li buku, buku, buku pli riske ki zis pret larzan. An 2007-2008, li ti fer bann pli gran institisyon finansye dan lemond fer fayit e ekrule enn deryer lot kuma domino e amenn enn kriz finansye internasyonal.

Lerla depozan perdi zot larzan. Me osi anplwaye perdi travay. E buku ti perdi zot lozman.

Demand Lalit: bizin separ aktivite labank detayan (“Retail Banking”) depi aktivite spekilasyon (“Investment Banking”)

Aktivite spekilasyon par bann labank li fer par zot seksyon “Labank investisman” (“Investment Banking”).

Selma pu fer sa, zot servi sirtu larzan ki bann kliyan dan zot seksyon “Labank detayan” (“Retail Banking”) inn mete lor sevings ubyen depo fix.

Lalit dimande ki bizin separ sa 2 seksyon la totalman. Fer zot dan 2 institisyon separe net.
Bizin anpese ki larzan sevings e depo fix dan labank detayan servi pu spekilasyon.

Demand Lalit: bizin plis kontrol lor sekter finansye

Pandan bann dernye deseni, aktivite spekilasyon inn vinn deplizanpli predominan dan sistem banker o-detriman aktivite ek servis labank detayan. Sa li rann sekter finansye an antye pli instab.

An-mem-tan sekter finansye an antye (inkli labank) inn okip enn plas deplizanpli inportan dan lekonomi kapitalis dan lemond antye, o-detriman sekter ki prodir larises (kuma par egzanp, sekter agrikol ubyen sekter manifaktir).

Tusala li rann sa bann lekonomi la buku pli instab e vilnerab.

 E non selman li afebli sekter ki prodir larises, li osi afebli klas travayer.

Dan bann lane avan gran kriz finansye 2007-2008, diferan guvernman dan buku parti lemond ti pe diminye kontrol leta lor sekter finansye. Ti pe “liberaliz” sistem finansye a-traver sa politik ki ti apel “deregilasyon”. Dan Leta Zini par egzanp sa ti arrive dan 10-zan avan kriz finansye 2007-08 sirtu su so ex-Prezidan Clinton.

 Lemond antye inn truve ki katastrof sa tinn amene pandan kriz finansye 2007-2008. Gran-gran institisyon finansye ekrule enn deryer lot, travayer perdi travay, depozan perdi larzan, travayer e klas mwayenn perdi zot lakaz, pansyone perdi larzan, to lintere vinn telman for ki travayer pa kapav pran ubyen repey “loan”.  

Dan Lalit nu dimande ki leta met plis kontrol lor sekter banker e lor sekter finansye an antye. Sa li inportan pu ki diminye aktivite spekilasyon, protez larzan depozan e osi asire ki lonn dirize ver sekter ki prodir larises.

Lindsey Collen, Ragini Kistnasamy, Rosa

LALIT

 [Not: Sa lartik ti ekrir par enn sukomite LALIT avan tu detay Bidze ti deor. Bidze la prezant nuvo menas kont klas travayer, avek plan pu kree enn gran “fon” NPPF, ki pu al direk dan bon diferan labank komersyal.]