Vandredi 11 Septam 2026, dan Theatre, Film & Performing Arts Lab, Liniversite Moris (UoM) an kolaborasion avek Creole Speaking Union ek Group Tanzantan finn organiz enn zourne omaz pies teat Tras, par Henri Favory, ki ti prezante pou premie fwa an 1983 e ki, zordi, fer parti bann text ki dan program Kreol Morisien (KM) onivo Advanced level dan HSC. Zourne-la ti enn lokazion inik kot finn ena partaz ek transmision ant loter, bann lekter ek iniversiter, setadir diferan zenerasion ki finn rant an dialog pou konpran inpe plis teat an zeneral, ek liniver Tras an partikilie. Dan sa edision Anou Koz Parol la, Megan Rose pe livre nou enn kont-randi sa zourne-la, kot li finn osi rekeyir laparol bann intervenan.
Dr Yannick Bosquet, UoM
Enn kont-randi zourne aktivite otour Tras par Megan Rose
Enn nouvo lesouf pou « Tras »
Pou sa zourne omaz la, bann manb komite organizasion (Yannick Bosquet, Alain Fanchon ek momem) finn invit bann zelev ek profeser KM dan HSC, bann etidian BA (Hons) Creole Studies (UoM) pou : (a) enn lektir senik text Tras, (b) enn esanz avek loter ek (c) enn tab-ronn. Sou tem « Tras: Depi lasenn an 1983 ziska ban lekol an 2026″, evennman-la ti depas enn sinp omaz. Li ti ena enn kestion santral: Ki tras lepase finn lese dan nou sosiete, ek ki tras nou pou transmet bann zenerasion fitir?
Group Tanzantan finn ouver zourne-la avek enn lektir senik. Sa swa-la, li enn rapel ki Tras finn dabor existe lor lasenn avan so piblikasion. Group-la ti anvi fer enn ansien piblik reviv so souvenir, me osi fer bann zenn dekouver pies-la. Text-la finn pran lavi ek lafors atraver bann lavwa ek prezans bann komedien-lekter.
Megan Rose
Enn konfli ant travayer ek patron ki vinn enn kestion sosiete
Tras rakont lalit 54 labourer ki perdi zot travay dan enn tablisman sikriye. Zot al devan lakour pou rod reparasion. Me konfli travay-la vinn enn refleksion lor bann inegalite sosial, lor fonksionnman lazistis ek lor difikilte dimounn ordiner pou fer tann zot lavwa. Tit-la pran alor tou so sans: enn tras se enn mark, enn souvenir, me osi enn lanprint ki enn lalit lese dan memwar kolektif. Travay ek soufrans sa 54 labourer-la nepli res zis enn problem ekonomik: zot vinn enn kestion dinite, drwa ek rekonesans.
Loter dan enn dialog avek bann nouvo zenerasion
Apre lektir, Henri Favory ek Marie-France Favory finn esanz avek bann zenn. Perling Céleste, SSS Beau Bassin, finn interoz loter-la lor dimansion istorik so pies ek kondision bann travayer sa lepok-la. Lionel Bassy, Kolez St Joseph, finn poz kestion lor itilizasion bann sante, proverb, limour ek teknik teatral ki ena dan pies-la. Mélissa Souciant, etidian BA (Hons) Creole Studies, finn anvi konn inpe plis lor plas memwar ek laparol bann dimounn ordiner.
Bann partisipan finn osi demann Henri Favory kifer li finn swazir lang kreol, ki finn inspir li ek ki rol teat kapav zwe dan sosiete. Enn kestion finn partikilierman mark rankont-la: Ki tras loter ti pou kontan lese dan lemond teatral? Pa ti ena pli zoli repons pou sa kestion-la ki reaksion Marie-France Favory ki finn interpret « Mo donn mo lavi », ki Henri Favory finn ekrir. Sa sante-la rezim enn langazman artistik kot lamour, lalit ek dinite imin res inseparab :
Mo’nn donn mo lavi
Mo lalit mo konba
Ki done pena pri
Ni lao ni anba
Mo’nn donn mo lavi
Mo dinite sa mo drwa
Mo rev litopi
Liberte mo lalwa
Mo’nn donn mo lavi
San remor san regre
Tonbe leve pa fini
Mo ekrir mo destine
Insoumi san repi
Karte lespwar mo ale
Mo’nn kado mo lavi
Ala mo leternite
Dan laswit zourne-la, ti ena enn tab-ronn kot diferan intervenan ti invite pou livre so analiz lor lor text Tras ek sak intervenan pe rezim isi so intervansion.
Kat Sitasion, Kat Tras par Dr Jimmy Harmon, SeDEC
Pies teat Tras rekree enn konfli ant 54 labourer ek tablisman kot zot travay. Tablisman lisansie zot. Zot met case lakour pou gagn reparasion. Enn seleksion kat sitasion dan pies-la donn nou bann tras ki fer nou pli konpran seki pe pase. Nou finn idantifie zot:
- “So landime ankor, vandredi 17 Desam 1971… lagrev zeneral… Lapolis, rayot, lisien.” (P. 23)
Tras istorik: Lalit travayer 1971 dan lindistri sikriyer dan Moris. Henry Favory ankre teat dan vre listwar nou pei. Li amenn nou reflesi lor bann kondision sosial.
- “Ki manyer ou rapel… Ou finn pran not dan karne kisasa?” (P. 25)
Tras prezize: Meme Goyenn ki dibout lakour pou so bann kamarad ena enn mewmar for. Tablisman atak memwar oral. Pou sistem kolonial, zis seki ekri ena valer. Dimounn ki napa konn lir napa kredib.
- “Tablisman abitie mem sa! Kase ranze!” (P. 37)
Tras manipilasion: Teknik patron pou diviz travayer. Me solidarite travayer pli for ki pouvwar.
- “Zizman ranvwaye… 31 Fevriye 1976. Lepleyan so lapel rezete.” (P. 108)
Tras inikite sistem zidisier: Toutlong pies-la, nou retrouv enn satir lor sistem zidisier ki mars avek bann pwisan. Li fos pou dir ki lazistis get tou parey.
Dr Jimmy Harmon
Lakour sa? Teat sa? par Nuckiren Pyeneeandee, MIE
Enn spektater Tras pa kapav pasif. Pies-la fer tou pou li reazir ek reflesi sirplas lor detres ek manipilasion ki enn group labourer pe sibir. Eski enn zour lakour pou rann zizman lor zot case?
Bann frontier tonbe dan lekritir dramatik Henri Favory. Lespas ek letan nepli delimite. Kan lalimier ekler plato-teat an-gran, nou trouv case pe deroule dan lakour; kan lekleraz diminie, nou al dan flashbak kot montre sitiasion bann labourer. Lor mem plato kapav ena de senn separe par letan ek lespas. Frontier ant lodians ek akter vinn flou avek personaz Zoke. Li koz ar piblik, li amenn rol wisie dan lakour ek mem enn ler, li partaz sipek parmi spektater. Atraver so bann zes e fason li fronte ek badine devan lotorite, lodians koumans konpran ki sa case-la pe vinn enn fars. Pa paret ki laverite pou sorti. Laparol ki fondamantal dan lakour (ek dan teat) perdi so valer. Lavwa oprime koumans tengn, bann pwisan marsand ek servi laparol pou anbrouy tou dimounn. Ver lafin Tras, spektater trouv devan li enn lemond anba-lao. Li realize ki laplipar ladan pe zwe enn rol pou zot prop lintere. Frontier ant teat ek seki teat pe montre disparet.
Zanr teatral paret apropriye pou montre lalit ant feb ek for, pou konfront lavwa ti-dimounn ar parol bann gran. Dan orizinalite text-pies angaze Favory, nou trouv tras teat Brecht, Boal ek lezot.
Teknik literer dan Tras par Dr Muhsina Alleesaib (UoM)
Ena boukou teknik literer ki servi dan Tras. Ena kontrast ant bann tem ek ant karakter. Ena paralel ant sertin karakter kouma Sardar, Avoka Pourswit ek Votroner. Konsernan striktir pies-la, antan ki teat modern, li pa swiv lalwa trwa linite. Par exanp, li kas linite letan pou fer plizier flashback. Sa pies teat la interesan parski li fer enn satir bann institision piblik atraver limour ek komedi.
Konklizion par Megan Rose
Tras, enn text vivan
Pies-la servi osi sante, proverb, expresion popiler, repetision ek enn Kreol bien vivan. Sa pa zis donn text-la enn kouler lokal. Li rann laparol bann personaz-la kredib ek li konfirme ki langaz Kreol ena tou kapasite pou exprim konfli, lemosion, filozofi ek kritik sosial lor lasenn.
Zourne-la finn termine lor mem kestion ki finn travers tou bann prezantasion: eski teat kapav fer dimounn pran konsians, denons linzistis ek kontribie pou transform sosiete?
Tras pa donn enn repons fasil. Me plis ki 40 an apre so kreasion, lefet ki sa kestion-la ankor pe poze montre ki pies-la pa finn res dan 1983.
